مشاغل و پیشه‌های کهن که در سایه حماسه‌های شاهنامه پنهان ماندند

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: شاهنامه فردوسی یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی و حماسی زبان فارسی است که معمولاً آن را با داستان‌های پهلوانی، نبردهای بزرگ، سرگذشت پادشاهان، عشق‌ها، سوگواری‌ها و روایت‌های اساطیری می‌شناسیم. این اثر، در نگاه اول، بیشتر بازتاب‌دهنده دلاوری‌ها و رویدادهای سرنوشت‌ساز تاریخی و افسانه‌ای به نظر می‌رسد؛ اما اگر با دقت بیشتری در میان داستان‌ها و شعرهای آن جست‌وجو کنیم، درمی‌یابیم که شاهنامه تنها به روایت جنگ‌ها و زندگی شاهان و پهلوانان محدود نمی‌شود. فردوسی در کنار شرح رویدادهای بزرگ، به جنبه‌های مختلف زندگی مردم نیز توجه داشته و در لابه‌لای روایت‌های خود، نشانه‌هایی از وضعیت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه روزگار کهن را به تصویر کشیده است. یکی از جنبه‌های کمتر مورد توجه در شاهنامه، اشاره به مشاغل و پیشه‌هایی است که مردم برای گذران زندگی به آن‌ها اشتغال داشتند. این حرفه‌ها گاه به‌صورت مستقیم در داستان‌ها مطرح می‌شوند و گاه در حاشیه یک رویداد یا ماجرای پهلوانی حضور پیدا می‌کنند؛ به همین دلیل ممکن است هنگام خواندن شاهنامه، کمتر به آن‌ها توجه شود. با این حال، همین اشاره‌های کوتاه نیز می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی، مهارت‌های فنی، ابزارهای کار و فعالیت‌های تولیدی مردم در اختیار خواننده قرار دهند.

برای نمونه، در بخش‌هایی از شاهنامه با حرفه‌هایی مانند آهنگری و فلزکاری روبه‌رو می‌شویم که در ساخت ابزار و سازه‌های فلزی اهمیت داشتند. در داستان‌های دیگر، چاه‌کنی و حفر گودال به‌عنوان کاری تخصصی و گاه بخشی از نقشه‌های پنهانی شخصیت‌ها مطرح می‌شود. همچنین شغل سقایی و آب‌رسانی، اهمیت آب و نقش افرادی را نشان می‌دهد که تأمین آب مورد نیاز مردم را بر عهده داشتند. در کنار این حرفه‌ها، اشاره‌های فردوسی به ریسندگی، بافندگی و دوخت‌ودوز نیز از رواج فعالیت‌های مربوط به تهیه و تولید پوشاک در آن روزگار حکایت دارد. بررسی این نمونه‌ها نشان می‌دهد که شاهنامه، علاوه بر ارزش ادبی و حماسی، می‌تواند منبعی برای شناخت گوشه‌هایی از زندگی اجتماعی و اقتصادی ایرانیان در گذشته باشد. توجه به این جنبه از اثر فردوسی کمک می‌کند تا تصویری کامل‌تر از دنیای روایت‌های او و مردمانی که در پس این داستان‌ها زندگی می‌کردند به دست آوریم. در این گزارش، چهار نمونه از مشاغل و پیشه‌های یادشده در شاهنامه را با تکیه بر روایت‌ها و ابیات فردوسی بررسی می‌کنیم.

ساخت سد اسکندر با کمک آهنگران

یکی از روایت‌های شاهنامه درباره آهنگری و فلزکاری، داستان ساخت سد اسکندر برای جلوگیری از هجوم یأجوج و مأجوج است. در بخش پادشاهی اسکندر، فردوسی روایت می‌کند که اسکندر در سفرهای خود به سرزمینی می‌رسد که مردم آن از هجوم اقوامی به نام یأجوج و مأجوج در رنج‌اند. این اقوام به آبادی‌ها حمله می‌کنند و زندگی مردم را به خطر می‌اندازند. اسکندر پس از آگاهی از وضعیت مردم، تصمیم می‌گیرد برای محافظت از آنان سدی عظیم بسازد. اجرای چنین طرحی به دانش، نیروی انسانی و مهارت صنعتگران نیاز داشت. از همین رو، گروهی از دانایان و فیلسوفان برای بررسی و طراحی جمع می‌شوند و آهنگران و فلزکاران نیز برای ساخت این سازه بزرگ به خدمت گرفته می‌شوند. فردوسی درباره این ماجرا چنین می‌گوید:

سکندر بیامد نگه کرد کوه

بیاورد از آن فیلسوفان گروه

بفرمود کاهنگران آورید

مس و روی و پتک گران آورید

ز گیتی به پیش سکندر شدند

بدان کار بایسته یاور شدند

ز هر کشوری دانشی شد گروه

دو دیوار کرد از دو پهلوی کوه

ز بن تا سر تیغ بالای اوی

چو صد شاه‌رش کرده پهنای اوی

دم آورد و آهنگران صدهزار

به فرمان پیروزگر شهریار

اسکندر ابتدا به کوهستان نگاه کرد و گروهی از فیلسوفان و دانایان را برای بررسی و چاره‌اندیشی درباره ساخت سد گرد آورد. سپس دستور داد آهنگران را حاضر کنند و مس، روی و پتک‌های سنگین را برای انجام کار فراهم آورند. استادکاران از سرزمین‌های مختلف نزد او آمدند تا در این پروژه همکاری کنند.

خروش دمنده برآمد ز کوه

ستاره شد از تف آتش ستوه

چنین روزگاری برآمد بران

دم آتش و رنج آهنگران

گهرها یک اندر دگر ساختند

وزان آتش تیز بگداختند

ز یاجوج و ماجوج گیتی بِرَست

زمین گشت جای نشیم و نشست

در ادامه، دو دیوار عظیم در دو سوی کوه ساخته شد که از پایین کوه تا بلندی آن امتداد داشتند. فردوسی برای نشان دادن بزرگی این سازه، به پهنای بسیار زیاد آن اشاره می‌کند. شمار زیادی از آهنگران نیز به کار گرفته شدند و با دمیدن در کوره‌ها، حرارت لازم برای گداختن و به‌هم پیوستن فلزات را فراهم کردند.

صدای دمنده‌های کوره در کوهستان می‌پیچید و شدت آتش و گرمای آن چنان بود که شاعر آن را با زبانی حماسی و اغراق‌آمیز توصیف می‌کند. آهنگران روزها و مدت‌ها به کار ادامه دادند و با تحمل سختی و گرمای کوره‌ها، فلزات را گداختند و به یکدیگر پیوند دادند تا سد استحکام لازم را پیدا کند. سرانجام این سازه عظیم ساخته شد و مردم از هجوم یأجوج و مأجوج در امان ماندند. این روایت، تصویری از اهمیت آهنگری و فلزکاری در اجرای طرح‌های بزرگ و همچنین همکاری صنعتگران و متخصصان در ساخت‌وسازهای مهم ارائه می‌دهد.

چاه‌کنی، شغلی کهن که مرگ رستم را رقم زد

یکی دیگر از مشاغلی که در شاهنامه به آن اشاره شده، چاه‌کنی است؛ حرفه‌ای که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، اما در یکی از تلخ‌ترین داستان‌های شاهنامه، یعنی مرگ رستم، نقش دارد. داستان از شغاد، برادر ناتنی رستم، آغاز می‌شود؛ کسی که کینه و حسادتش نسبت به رستم سرانجام او را به فکر کشتن برادر می‌اندازد. شغاد با شاه کابل همدست می‌شود و هر دو برای از میان برداشتن پهلوان نامدار ایران نقشه‌ای طراحی می‌کنند. شغاد به شاه کابل پیشنهاد می‌کند شکارگاهی را به دام مرگ رستم تبدیل کند. برای اجرای این نقشه، گروهی از چاه‌کنان باید در مسیر عبور رستم و اسبش، رخش، چاه‌هایی عمیق حفر کنند و کف آنها را با نیزه، شمشیر و سلاح‌های برنده بپوشانند. شغاد در این باره به شاه کابل می‌گوید:

تو نخچیرگاهی نگه کن به راه

بکن چاه چندی به نخچیرگاه

براندازه رستم و رخش ساز

به بن در نشان تیغ‌های دراز

همان نیزه و حربه آبگون

سنان از بر و نیزه زیر اندرون

شغاد از شاه کابل می‌خواهد در مسیر شکار، چاه‌هایی به اندازه جثه رستم و رخش حفر کند و در کف آنها شمشیرهای بلند و سلاح‌های برنده قرار دهد تا به محض سقوط پهلوان و اسبش، راه نجاتی برای آنها باقی نماند. سپس شغاد درباره تعداد چاه‌ها و افرادی که باید این نقشه را اجرا کنند، چنین می‌گوید:

اگر سد کنی چاه بهتر ز پنج

چو خواهی که آسوده گردی ز رنج

بجای آر سد مرد نیرنگ‌ساز

بکن چاه و بر باد مگشای راز

یعنی اگر می‌خواهی از شر رستم راحت شوی، بهتر است بیش از پنج چاه حفر کنی و برای این کار صد مرد را به خدمت بگیری تا نقشه را اجرا کنند و راز آن را فاش نسازند. در این بخش، فردوسی به‌طور مشخص از حضور گروهی از چاه‌کنان می‌گوید؛ مردانی که مهارت حرفه‌ای آنها قرار است در خدمت توطئه‌ای مرگبار قرار گیرد. چاه‌کنی در این روایت از یک کار معمول و مورد نیاز زندگی، به ابزاری برای اجرای نقشه‌ای پنهانی تبدیل می‌شود.

پس از آماده شدن چاه‌ها، رستم به همراه رخش و دیگر همراهانش وارد شکارگاه می‌شود. اما رخش زودتر از صاحبش خطر را احساس می‌کند. اسب وفادار رستم بوی خاک دست‌خورده را دریافت می‌کند و با اضطراب به حرکت درمی‌آید. فردوسی این لحظات را چنین بیان می‌کند:

همی رخش زان خاک می‌یافت بوی

تن خویش را کرد چون گردگوی

همی جست و ترسان شد از بوی خاک

زمین را به نعلش همی کرد چاک

بزد گام رخش تگاور به راه

چنین تا بیامد میان دو چاه

رخش بوی خاک و زمین دست‌کاری‌شده را احساس کرده بود و از آن می‌ترسید. با اضطراب جست‌وخیز می‌کرد و با سم‌هایش زمین را می‌کوبید. با این حال، به حرکت ادامه داد تا اینکه به میان چاه‌ها رسید. رستم که متوجه خطر نشده بود، همچنان پیش می‌رفت تا اینکه ناگهان خود او و رخش در چاه گرفتار شدند. در این حادثه، رخش به‌شدت زخمی شد و رستم نیز با جراحات فراوان روبه‌رو شد. رستم سرانجام خود را از چاه بیرون کشید و متوجه شد که شغاد در این ماجرا دست داشته است.

رستم که می‌دانست لحظات پایانی عمرش فرا رسیده، از شغاد خواست کمانی در اختیارش بگذارد. شغاد پشت درخت چناری پناه گرفت و رستم با آخرین توان خود تیری به سوی او پرتاب کرد. تیر از درخت گذشت و شغاد را به آن دوخت؛ اما رستم نیز بر اثر زخم‌های عمیق جان سپرد. این داستان نشان می‌دهد که چگونه یک حرفه ساده مانند چاه‌کنی می‌تواند در دل یک روایت حماسی، به عاملی در سرنوشت بزرگ‌ترین پهلوان شاهنامه تبدیل شود.

لنبک آبکش، ماجرای سقایی که از پادشاهان مهمان‌نوازی کرد

یکی از نمونه‌های مشاغل شهری در شاهنامه، لنبک آبکش است. او در روزگار بهرام گور زندگی می‌کند و شغلش آب‌رسانی و سقایی است؛ یعنی آب را با مشک حمل می‌کند و در اختیار مردم قرار می‌دهد. فردوسی او را مردی کم‌بضاعت، اما جوانمرد و بخشنده معرفی می‌کند. روزی بهرام گور در جریان شکار، از مردی سالخورده درباره دو نفر از اهالی آن ناحیه می‌شنود: یکی مردی ثروتمند به نام راهام و دیگری لنبک آبکش. پیرمرد می‌گوید راهام با وجود دارایی فراوان، خسیس است؛ اما لنبک با آنکه درآمد چندانی ندارد، هرچه به دست می‌آورد صرف پذیرایی از مهمانان می‌کند. فردوسی درباره لنبک می‌گوید:

به آزادگی لنبک آبکش

به آرایش خوان و گفتار خوش

و در توصیف شغل و منش او می‌آورد:

سقاایست این لنبک آبکش

جوانمرد و با خوان و گفتار خوش

به یک نیم روز آب دارد نگاه

دگر نیمه مهمان بجوید ز راه

نماند به فردا از امروز چیز

نخواهد که در خانه باشد به نیز

لنبک سقایی است جوانمرد و خوش‌سخن که نیمی از روز آب می‌فروشد و در نیمه دیگر روز به دنبال مهمان می‌گردد تا از او پذیرایی کند. او درآمدش را برای فردا ذخیره نمی‌کند و هرچه دارد با مهمانان قسمت می‌کند. بهرام گور که از این رفتار شگفت‌زده شده، تصمیم می‌گیرد جوانمردی لنبک را بیازماید. او فرمان می‌دهد کسی از لنبک آب نخرد تا درآمد روزانه‌اش قطع شود. سپس خود را به شکل سرداری از سپاه ایران درمی‌آورد که از همراهانش جا مانده و شبانه به خانه لنبک می‌رود.

لنبک بی‌آنکه مهمانش را بشناسد، با روی خوش از او استقبال می‌کند، اسبش را نگه می‌دارد، خوراک فراهم می‌کند. بهرام شب را در خانه او می‌ماند. روز بعد نیز لنبک با وجود آنکه از فروش آب درآمدی نداشته، برای تهیه خوراک مهمانش وسایل کارش را به گرو می‌گذارد و دوباره از او پذیرایی می‌کند. مهمانی سه روز ادامه پیدا می‌کند.

سرانجام بهرام هویت خود را آشکار می‌کند و لنبک را به پاداش جوانمردی‌اش می‌نوازد. در ادامه، پادشاه ثروت مرد خسیس را نیز می‌ستاند و بخشی از آن را در اختیار لنبک قرار می‌دهد. این داستان از نمونه‌های قابل توجه شاهنامه برای شناخت شغل سقایی و آب‌فروشی است؛ زیرا فردوسی تنها به نام بردن از این حرفه بسنده نمی‌کند، بلکه شیوه کار، درآمد روزانه، ابزار معیشت و دشواری‌های زندگی صاحب آن را نیز در قالب یک داستان نشان می‌دهد.

خیاطی، هنری که در روزگار جمشید رواج پیدا کرد

در شاهنامه فردوسی، جمشید یکی از بزرگ‌ترین پادشاهان پیشدادی است که دوران فرمانروایی او با شکوفایی تمدن، دانش، صنعت و هنر همراه می‌شود. در روایت فردوسی، بسیاری از هنرها و مهارت‌هایی که زندگی انسان را دگرگون کردند، در روزگار او شکل گرفتند و گسترش یافتند. جمشید پس از سامان دادن زندگی مردم، به فکر یکی از نیازهای اساسی انسان، یعنی پوشاک افتاد. او می‌خواست مردمان بتوانند برای زندگی روزمره، سرما و گرما و موقعیت‌های گوناگون، جامه‌های مناسب تهیه کنند. از همین رو، بخشی از دوران پادشاهی خود را به اندیشه درباره لباس و چگونگی ساخت آن اختصاص داد. فردوسی درباره این دوره می‌گوید:

دگر پنجه اندیشه جامه کرد

که پوشند هنگام ننگ و نبرد

یعنی جمشید پس از پنجاه سال تلاش در زمینه ساخت ابزارهای جنگی، پنجاه سال دیگر را به اندیشه درباره پوشاک و جامه اختصاص داد. در این دوران، تهیه لباس دیگر به استفاده ساده از پوست و پشم حیوانات محدود نبود؛ بلکه مهارت‌های تازه‌ای برای آماده‌سازی الیاف، تولید نخ و ساخت پارچه پدید آمد. جمشید از مواد گوناگونی مانند کتان، ابریشم و پشم برای تهیه پوشاک استفاده کرد و مردم را با شیوه تولید پارچه‌های متنوع آشنا کرد. فردوسی در این باره چنین می‌گوید:

ز کتّان و ابریشم و موی قَز

قصب کرد پرمایه دیبا و خز

این ابیات به تنوع مواد اولیه و پارچه‌هایی اشاره دارند که در روایت شاهنامه به روزگار جمشید نسبت داده شدند؛ پارچه‌هایی که هرکدام جنس، بافت و کاربرد متفاوتی داشتند. اما تهیه پارچه بدون آشنایی با ریسندگی و بافندگی امکان‌پذیر نبود. از همین رو، در روایت فردوسی، جمشید این مهارت‌ها را نیز به مردم آموزش می‌دهد. ابتدا الیاف به نخ تبدیل می‌شدند و سپس با درهم قرار گرفتن تار و پود، پارچه شکل می‌گرفت. فردوسی این مرحله را چنین توصیف می‌کند:

بیاموختشان رشتن و تافتن

به تار اندرون پود را بافتن

در اینجا ریسندگی و بافندگی به‌عنوان دو هنر مکمل معرفی می‌شوند؛ ریسندگی برای آماده کردن نخ و بافندگی برای تبدیل نخ‌ها به پارچه. این ابیات به‌خوبی نشان می‌دهند که تولید پوشاک در روایت شاهنامه تنها به تهیه مواد اولیه محدود نبوده، بلکه به مهارت‌های فنی و مراحل مختلف تولید نیاز داشته است. با این حال، کار به تولید پارچه ختم نمی‌شد. پارچه پس از بافته شدن باید آماده استفاده می‌شد و این مرحله به مهارت دیگری نیاز داشت: شست‌وشو و دوختن. فردوسی درباره این مرحله می‌گوید:

چو شد بافته شستن و دوختن

گرفتند ازو یکسر آموختن

یعنی پس از آنکه پارچه بافته شد، مردم شیوه شستن و دوختن آن را نیز آموختند. به این ترتیب، در روایت شاهنامه، هنر تهیه پوشاک مجموعه‌ای از مهارت‌های به‌هم‌پیوسته است؛ از آماده‌سازی الیاف و ریسیدن نخ گرفته تا بافتن پارچه، شستن و در نهایت دوختن آن و تبدیلش به جامه‌ای قابل استفاده.

در این روایت فردوسی، خیاط به‌تنهایی مطرح نمی‌شود، بلکه در کنار ریسندگی و بافندگی قرار می‌گیرد؛ گویی شاعر می‌خواهد مسیر تبدیل یک ماده خام به پوشاک را نشان دهد. از الیافی که از طبیعت به دست می‌آیند تا نخی که ریسیده می‌شود، پارچه‌ای که بافته می‌شود و لباسی که سرانجام به دست خیاط دوخته و آماده پوشیدن می‌شود. البته این روایت، بازتاب نگاه اسطوره‌ای شاهنامه به پیدایش هنرهای تمدن‌ساز است و نه گزارشی تاریخی از زمان واقعی اختراع خیاطی. در نتیجه، جمشید در شاهنامه نماد گسترش هنر جامه‌سازی است؛ هنری که با ریسندگی آغاز می‌شود، در بافندگی ادامه می‌یابد و با شستن و دوختن پارچه به مرحله نهایی خود می‌رسد.

مرور مشاغل و پیشه‌ها در شاهنامه نشان می‌دهد که این اثر تنها به روایت زندگی شاهان و پهلوانان محدود نیست، بلکه در لابه‌لای داستان‌های خود، گوشه‌هایی از زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم را نیز به تصویر می‌کشد. آهنگرانی که برای ساخت سدی عظیم به کار گرفته می‌شوند، چاه‌کنانی که مهارتشان در نقشه‌ای مرگبار به کار می‌رود، سقایی که با درآمد اندک خود به پادشاه مهمان‌نوازی می‌کند و مردمانی که در روزگار جمشید ریسندگی، بافندگی و دوختن جامه را می‌آموزند، همگی بخشی از جهان اجتماعی شاهنامه را تشکیل می‌دهند.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که مشاغل در شاهنامه صرفاً نام‌هایی در حاشیه داستان‌ها نیستند؛ گاه ابزار پیشبرد حوادث هستند، گاه بازتاب‌دهنده شیوه زندگی و معیشت مردم و گاه نشانه‌ای از پیشرفت هنرها و فنون در جهان اسطوره‌ای ایران. از همین رو، توجه به این پیشه‌ها می‌تواند دریچه‌ای تازه برای شناخت شاهنامه باشد؛ دریچه‌ای که به جای تمرکز صرف بر پادشاهان و پهلوانان، زندگی مردمانی را نشان می‌دهد که با کار، مهارت و حرفه خود در ساختن جهان روایت‌های فردوسی سهم داشتند.