به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از روابط عمومی فرهنگستان علوم پزشکی ایران، برنامه‌ای با عنوان «طبیب» بیش از یک برنامه سرگرم کننده، مخاطب را در معرض پیام‌هایی قرار می‌دهد که ممکن است بر تصمیم‌های درمانی، رفتارهای تغذیه‌ای و سلامت فردی و اجتماعی او تأثیر بگذارند. از این‌رو، انتظار می‌رود محتوای چنین برنامه‌ای بر پایه پزشکی مبتنی بر شواهد، اصول بهداشت عمومی و استانداردهای حرفه‌ای اطلاع‌رسانی سلامت شکل بگیرد. با این معیارها، نمایش اخیر شیر الاغ در استودیو، دوشیدن حیوان و نوشیدن هم‌زمان شیر توسط عوامل برنامه، نه‌تنها از منظر علمی محل تأمل جدی است، بلکه از نظر حرفه‌ای و رسانه‌ای نیز نمونه‌ای تأسف‌بار از جایگزینی جلوه‌گری با آموزش علمی به شمار می‌رود.بی‌تردید شیر الاغ از نظر ترکیب شیمیایی و تغذیه‌ای دارای ویژگی‌های قابل مطالعه‌ای است.
نسبت پروتئین‌های آب‌پنیر به کازئین، میزان چربی، ترکیبات زیست‌فعال و وجود موادی نظیر لیزوزیم و لاکتوفرین، این فرآورده را به موضوعی قابل توجه برای پژوهش‌های تغذیه‌ای و زیست‌پزشکی تبدیل کرده است. بااین‌حال، باید میان وجود یک ترکیب زیستی، مشاهده یک اثر در محیط آزمایشگاهی و اثبات یک اثر درمانی در انسان تمایز اساسی قائل شد.
این تمایز از ابتدایی‌ترین اصول پزشکی مبتنی بر شواهد است. وجود لیزوزیم یا لاکتوفرین در یک ماده غذایی، به‌خودی‌خود به معنای توانایی آن در درمان عفونت‌ها، بیماری‌های التهابی یا اختلالات ایمنی نیست.
همچنین هیچ ماده غذایی را نمی‌توان صرفاً به دلیل داشتن ترکیبات زیست‌فعال، در جایگاه دارو قرار داد.
مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله Frontiers in Nutrition با عنوان «آیا شواهد کافی برای حمایت از فواید سلامت شیر الاغ وجود دارد؟» نیز ضمن اشاره به ظرفیت‌های تغذیه‌ای و زیستی این فرآورده، بر محدودیت شواهد انسانی و ضرورت انجام مطالعات بالینی بیشتر تأکید می‌کند.
بنابراین، هرگونه ادعای قطعی درباره درمان سرطان، دیابت، بیماری‌های التهابی، اختلالات گوارشی یا تقویت سیستم ایمنی با مصرف شیر الاغ، بدون ارائه کارآزمایی‌های بالینی معتبر، تعیین دوز مؤثر، ارزیابی عوارض و مقایسه با درمان‌های استاندارد، فاقد پشتوانه کافی علمی است.
تبدیل یافته‌های آزمایشگاهی یا مطالعات مقدماتی به وعده درمانی، مصداق روشن تعمیم ناروا و یکی از آسیب‌های شناخته‌شده در ترویج شبه‌علم پزشکی است. از منظر تغذیه بالینی نیز باید با دقت سخن گفت. هرچند شیر الاغ در مقایسه با شیر گاو ممکن است برای برخی افراد ویژگی‌های آلرژیک متفاوت و در مواردی تحمل‌پذیری بهتری داشته باشد، این موضوع به معنای فقدان خطر واکنش آلرژیک نیست. حساسیت متقاطع همچنان امکان‌پذیر است و نمی‌توان آن را جایگزین عمومی و بی‌قیدوشرط شیر گاو در همه افراد، به‌ویژه کودکان، دانست. همچنین ترکیب پروتئینی و انرژی این شیر به‌گونه‌ای نیست که بتوان آن را بدون اصلاح و غنی‌سازی، جایگزین کامل شیر مادر یا شیرخشک استاندارد نوزادان تلقی کرد.
چنین موضوعاتی نیازمند توضیح دقیق متخصصان تغذیه و آلرژی هستند، نه نمایش مصرف یک فرآورده در برابر دوربین.اما یکی از جدی‌ترین ابعاد این ماجرا، مسئله ایمنی و بهداشت مواد غذایی است. چنانچه شیر مصرف‌شده در استودیو مستقیماً پس از دوشش و بدون پاستوریزاسیون نوشیده شده باشد، این اقدام از منظر بهداشت عمومی به‌شدت قابل انتقاد است. شیر خام، حتی اگر از حیوانی ظاهراً سالم و در محیطی تمیز به دست آمده باشد، ممکن است حامل عوامل بیماری‌زایی مانند سالمونلا، کمپیلوباکتر، لیستریا و سویه‌های بیماری‌زای اشریشیا کلی باشد.
آلودگی میکروبی لزوماً با تغییر بو، رنگ یا مزه همراه نیست و سلامت ظاهری حیوان نیز تضمین‌کننده سلامت میکروبی شیر نخواهد بود. وجود ترکیباتی نظیر لیزوزیم و لاکتوفرین نیز نمی‌تواند شیر را استریل کند یا جایگزین فرایند معتبر پاستوریزاسیون شود. سازمان‌های معتبر بهداشتی، از جمله سازمان غذا و داروی آمریکا و مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها، بارها درباره خطرات مصرف شیر خام هشدار داده‌اند. این خطرات برای زنان باردار، کودکان، سالمندان و افراد دچار نقص ایمنی اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند به عفونت‌های شدید و حتی تهدیدکننده حیات منجر شود.
از این منظر، پرسش اساسی آن است که مسئولان برنامه بر چه مبنایی اجازه دادند یک فرآورده غذایی با وضعیت نامشخص از نظر پاستوریزاسیون و کنترل میکروبی در برابر دوربین مصرف شود؟ آیا منشأ شیر، سلامت دام، شرایط بهداشتی دوشش، وضعیت نگهداری و نتایج آزمایش‌های میکروبی و شیمیایی آن بررسی شده بود؟ آیا مخاطب از تفاوت میان شیر خام و شیر پاستوریزه آگاه شد؟ آیا خطرات احتمالی مصرف این فرآورده برای گروه‌های آسیب‌پذیر توضیح داده شد؟ اگر پاسخ این پرسش‌ها منفی باشد، موضوع صرفاً یک ضعف در تولید برنامه نیست، بلکه مسئله‌ای مرتبط با مسئولیت رسانه‌ای در قبال سلامت عمومی است.
از نظر روش‌شناسی علمی نیز نوشیدن شیر توسط چند نفر در یک استودیو هیچ ارزش اثباتی ندارد. نه گروه کنترل وجود دارد، نه متغیرهای پژوهش تعریف شده‌اند، نه پیامدهای بالینی اندازه‌گیری شده‌اند و نه اساساً طراحی آزمایشی برای بررسی اثربخشی یا ایمنی صورت گرفته است. مشاهده چند نفر در حال نوشیدن یک ماده غذایی، حتی اگر هیچ واکنش فوری نامطلوبی نشان ندهند، نه ایمنی آن را ثابت می‌کند و نه خاصیت درمانی آن را.
چنین نمایشی در واقع به خطای استدلالی تجربه شخصی متوسل می‌شود؛ یعنی مخاطب به‌جای دریافت شواهد معتبر، به پذیرش یک ادعا از طریق مشاهده رفتار مجریان و عوامل برنامه سوق داده می‌شود. این دقیقاً برخلاف منطق پزشکی مبتنی بر شواهد است که بر مطالعات کنترل‌شده، تکرارپذیری نتایج، ارزیابی عوارض و داوری علمی مستقل تکیه دارد.
مسئله دیگر، مسئولیت اخلاقی و اجتماعی رسانه در قبال مخاطبان است. ترویج مستقیم یا غیرمستقیم فرآورده‌هایی با ادعاهای درمانی اثبات‌نشده می‌تواند زمینه‌ساز خوددرمانی، هزینه‌تراشی برای خانواده‌ها، تأخیر در تشخیص بیماری و حتی کنار گذاشتن درمان‌های مؤثر و استاندارد شود. هنگامی که یک برنامه تلویزیونی با اعتبار رسانه ملی، چنین فرآورده‌ای را در قالب یک نمایش جذاب عرضه می‌کند، ممکن است مخاطب تصور کند که مصرف آن از پشتوانه تأیید علمی برخوردار است. این در حالی است که اعتبار رسانه نباید به پوششی برای ادعاهای اثبات‌نشده تبدیل شود. برنامه پزشکی مسئول است میان اطلاع‌رسانی علمی، تبلیغات تجاری و باورهای عامیانه مرزبندی روشن برقرار کند.
از جنبه برنامه‌سازی نیز این نمایش قابل دفاع نیست. آوردن حیوان زنده به استودیو، دوشیدن آن و نوشیدن شیر در مقابل دوربین، اگر قرار باشد محور اصلی آموزش پزشکی باشد، بیش از آنکه نشانه خلاقیت رسانه‌ای باشد، نشانه غلبه هیجان و نمایش بر محتواست. جذابیت بصری، به‌خودی‌خود ارزش آموزشی ایجاد نمی‌کند. برنامه‌ساز حرفه‌ای باید بداند که وظیفه رسانه علمی، سرگرم کردن مخاطب به هر قیمت نیست؛ بلکه انتقال دانش معتبر با زبانی روشن، دقیق و مسئولانه است.
حضور حیوان زنده نیز خود مستلزم رعایت ملاحظات دامپزشکی، رفاه حیوان، شرایط حمل‌ونقل، کنترل استرس و ایمنی محیط است؛ ملاحظاتی که نباید در هیاهوی یک نمایش تلویزیونی نادیده گرفته شوند.حداقل انتظار از برنامه‌ای با عنوان «طبیب» این بود که به‌جای چنین صحنه‌آرایی‌هایی، از متخصصان تغذیه بالینی، آلرژی و ایمنی‌شناسی، میکروب‌شناسی مواد غذایی، دامپزشکی و اپیدمیولوژی دعوت می‌شد تا درباره شواهد واقعی، محدودیت‌های پژوهشی، ترکیبات تغذیه‌ای، خطرات میکروبی و ادعاهای درمانی شیر الاغ بحث کنند.
برنامه می‌توانست با مقایسه علمی ترکیب شیر الاغ و شیر گاو، بررسی مطالعات انسانی، توضیح تفاوت شیر خام و پاستوریزه و تحلیل دقیق ادعاهای رایج، محتوایی ارزشمند و آموزنده تولید کند. اما انتخاب یک نمایش کم‌مایه به‌جای چنین رویکردی، فرصت آموزش علمی را به صحنه‌ای برای جلب توجه زودگذر تبدیل کرده است.
نکته مهم آن است که نقد این برنامه به معنای مخالفت با پژوهش درباره شیر الاغ یا انکار ویژگی‌های تغذیه‌ای آن نیست. هر ماده غذایی، حتی اگر کمتر شناخته‌شده باشد، می‌تواند موضوع پژوهش‌های معتبر علمی قرار گیرد.
آنچه محل اعتراض است، تبدیل یک موضوع پژوهشی با شواهد محدود به نمایشی شبه‌درمانی، بدون تفکیک ادعا از واقعیت، بدون بررسی مخاطرات و بدون رعایت اصول اولیه اطلاع‌رسانی پزشکی است. علم پزشکی نه با هیجان دوربین اثبات می‌شود، نه با تجربه شخصی مجریان اعتبار پیدا می‌کند و نه با نسبت دادن خواص متعدد به یک فرآورده غذایی پیشرفت می‌کند.در نهایت، آنچه در این قسمت از برنامه «طبیب» به نمایش درآمد، باید نمونه‌ای هشداردهنده از افت استانداردهای علمی و حرفه‌ای در تولید برنامه‌های سلامت تلقی شود.
تأسف‌بار است که در روزگاری که جامعه بیش از هر زمان دیگری به سواد سلامت، آگاهی علمی و مقابله با شبه‌علم نیاز دارد، یک برنامه مدعی آموزش پزشکی به‌جای تقویت تفکر نقادانه، به نمایش‌هایی متوسل شود که ارزش اثباتی ندارند و ممکن است پیام‌های گمراه‌کننده منتقل کنند. شأن علم پزشکی، شأن رسانه عمومی و حق مردم برای دریافت اطلاعات صحیح سلامت، بسیار فراتر از چنین نمایش‌هایی است. اگر قرار است عنوان «طبیب» بر یک برنامه تلویزیونی نهاده شود، نخستین شرط آن باید احترام به علم، شواهد و عقلانیت پزشکی باشد؛ زیرا فاصله میان آموزش پزشکی و ابتذال نمایشی، دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که جذابیت جای حقیقت می‌نشیند.
نظر شما