خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد: بعضی تصویرها را نمیشود بهسادگی از ذهن بیرون کرد. حتی اگر بارها دربارهشان حرف بزنیم، باز چیزی در آنها باقی میماند که نمیتوان به زبان آورد. تصور کنید کتابخانهای را که سالها محل خلوت و مطالعه مردی بوده است؛ قفسههایی پر از کتاب، آثاری از ادبیات ایران و جهان، تاریخ، فلسفه، دین و فرهنگ؛ کتابهایی که یکییکی خوانده شدهاند، دربارهشان فکر شده و گاهی حاشیهای کنار سطرهایشان نشسته است. حالا صاحب آن کتابخانه دیگر نیست. او در همان جایی به شهادت رسیده که بخش مهمی از زندگیاش را در آن گذرانده بود؛ میان کتابهایی که روزگاری برای خواندنشان وقت گذاشته بود. کتابها همانجا ماندهاند، اما دیگر دستی نیست که آنها را از قفسه بیرون بیاورد، ورق بزند و کنار جملهای مکث کند.
این تصویر، برای هفته کتاب امسال معنای دیگری دارد. امسال نخستین هفته کتابی است که آن مرد کتابخوان در میان ما نیست. مردی که کتاب را نه برای آنکه در قاب عکس و سخنرانی از آن دفاع کند، بلکه برای آنکه بخواند، بفهمد، بیندیشد و با جهانهای تازه آشنا شود، جدی میگرفت. حالا در غیاب او، کتابخانهاش بیش از هر زمان دیگری به چشم میآید؛ نه فقط بهعنوان مجموعهای از کتابها، بلکه بهعنوان ردپای یک زندگی. زندگی مردی که بخش مهمی از روزهایش را با کلمهها گذرانده بود و حالا کلمهها از او به یادگار ماندهاند.

شاید اگر کسی بخواهد نسبت یک انسان با کتاب را بشناسد، بهتر باشد به جای شمردن کتابهای کتابخانهاش، از او بپرسد آخرین کتابی که خوانده چه بوده، کدام شخصیت داستانی را دوست داشته، از خواندن کدام روایت به فکر فرو رفته و کدام جمله را آنقدر مهم دانسته که کنارش نشانهای بگذارد. کتابخوانی، برخلاف آنچه گاهی تصور میکنیم، با تعداد جلدهای چیدهشده در قفسهها سنجیده نمیشود؛ با اثری سنجیده میشود که کتاب در ذهن و زندگی آدم باقی میگذارد.
از این منظر، کتابخانه رهبر شهید را باید فراتر از یک مجموعه شخصی دید. روایتهایی که از مطالعه او نقل شده، نشان میدهد با خوانندهای مواجه بودهایم که خود را به یک حوزه محدود نمیکرد. در کنار کتابهای دینی و تاریخی، ادبیات کلاسیک و معاصر ایران و جهان نیز جایگاه مهمی در مطالعاتش داشت. از رمانهای بزرگ روسی تا آثار نویسندگان فرانسوی و آمریکایی، از شعر و داستان تا تاریخ و فلسفه؛ گویی برای او کتاب پنجرهای بود که نباید به روی هیچکدام از آنها بسته میماند.
درباره کتابخانه شخصی رهبر شهید روایت شده است که بخش زیادی از وقت ایشان در کتابخانه میگذشت و آثار تازه منتشرشده یا کتابهایی را که به ایشان اهدا میشد، با دقت مطالعه میکردند. حتی کتاب نویسندگانی که برایشان شناختهشده نبودند نیز از این فرصت محروم نمیماندند. نکته مهمتر اینکه مطالعه برای ایشان به ورق زدن و تمام کردن کتاب محدود نمیشد؛ درباره آثار نظر میدادند و در حاشیه بسیاری از کتابها یادداشتهایی از خود باقی میگذاشتند.
این جزئیات، شاید از هر توصیف پرطمطراقی درباره علاقه به کتاب گویاتر باشد. کسی که کنار سطرهای کتاب میایستد و برای آنها یادداشت مینویسد، با متن رابطهای فراتر از خواندن برقرار کرده است. او با نویسنده وارد گفتوگو میشود، با استدلالی موافقت یا مخالفت میکند، پرسشی در ذهنش شکل میگیرد و گاهی لازم میبیند همانجا پاسخی یا اعتراضی ثبت کند. کتاب برای چنین خوانندهای چیزی نیست که پس از بستن جلدش تمام شود؛ ممکن است ساعتها و حتی روزها در ذهن او ادامه پیدا کند. شاید به همین دلیل است که حاشیههای یک کتاب، گاهی از خود متن هم شخصیتر و خواندنیتر میشوند؛ چون رد عبور ذهن کسی را در خود نگه میدارند.
شاید یکی از جذابترین بخشهای روایت کتابخوانی رهبر شهید، همین گستردگی سلیقه مطالعاتی او باشد. خواندن آثار متفاوت، انسان را از محصور ماندن در یک زاویه دید بیرون میآورد. رمان، آدم را به زندگی کسی میبرد که هرگز او را ندیده است؛ با نگرانیهایش همراه میشود، شکستهایش را میفهمد و شادیهایش را تجربه میکند. تاریخ، امکان تماشای تجربه نسلهایی را فراهم میکند که پیش از ما زیستهاند؛ فلسفه پرسشهایی را پیش میکشد که شاید هیچوقت به ذهنمان نرسیده باشد و شعر، برای احساساتی که زبان روزمره از بیانشان ناتوان است، کلمه پیدا میکند.
کتابخوانی به این معنا، تمرین دیدن جهان از چشم دیگران است. آدم با هر کتاب، مدتی در خانه ذهن دیگری زندگی میکند؛ با شخصیتهایش همراه میشود، در کوچههای شهرهای ناآشنا قدم میزند و با آدمهایی آشنا میشود که شاید در هیچ شرایط دیگری امکان ملاقاتشان را نداشته باشد. کتاب، مرزهای زندگی معمولی ما را کمی جابهجا میکند و اجازه میدهد تجربههایی فراتر از عمر و جغرافیای خودمان داشته باشیم. شاید همین گستردگی جهان کتاب است که خواننده را برای همیشه تشنه خواندن نگه میدارد؛ همیشه کتابی هست که هنوز نخوانده و جهانی که هنوز کشف نکرده است.
از روایتهای نقلشده درباره رهبر شهید، ماجرای جمعآوری و صحافی حدود ۳۰۰ جلد کتاب قدیمی در دوران جوانی نیز قابل توجه است. این روایت، تصویری از علاقهای میدهد که قرار نبود تنها به دسترسی به کتابهای آماده و تازه منتشرشده محدود بماند. کتاب برای او چیزی ارزشمند بود که باید حفظ میشد و از آسیب دور میماند. چنین جزئیاتی وقتی در کنار کتابخانه شخصی و یادداشتهای حاشیه کتابها قرار میگیرند، از یک علاقه گذرا خبر نمیدهند؛ از عادتی دیرپا سخن میگویند که در دورههای مختلف زندگی ادامه داشته است.
البته علاقه به کتاب زمانی معنای اجتماعی پیدا میکند که از خلوت شخصی فراتر برود. کسی که خودش کتاب میخواند، اگر دیگران را هم به خواندن دعوت کند، در واقع تجربهای را که برای خودش ارزشمند بوده، با جامعه قسمت میکند. در خاطرات و روایتهای مربوط به رهبر شهید، بارها بر این وجه از شخصیت او تأکید شده است؛ اینکه کتابخوانی را امری مهم و ضروری میدانست و برای تشویق دیگران به مطالعه وقت میگذاشت. حتی نقل شده بود که اگر مطمئن میشد صحبت کردن درباره کتاب میتواند مردم را به خواندن ترغیب کند، حاضر بود روزانه یک ساعت و نیم از وقت خود را به این کار اختصاص دهد.
این جمله را باید کمی بیشتر از یک توصیه فرهنگی معمولی جدی گرفت. یک ساعت و نیم از وقت روزانه یک رهبر، زمان اندکی نیست. چنین پیشنهادی نشان میدهد مسئله کتاب برای او در حاشیه مسئولیتها و دغدغههای عمومی قرار نداشت. گویی باور داشت جامعهای که نمیخواند، بخشی از امکان اندیشیدن، انتخاب کردن و شناختن را از دست میدهد. کتابخوانی در این نگاه، نه تفریحی برای ساعات فراغت، بلکه ضرورتی برای زندگی فردی و اجتماعی است. او میخواست دیگران هم لذت کشف جهانهای تازه را تجربه کنند؛ همان لذتی که خودش سالها با آن زندگی کرده بود.
با این همه، آنچه امسال این روایت را متفاوت میکند، فقط علاقه و توصیههای او نیست؛ پایان زندگیاش است. او در میان کتابهایش به شهادت رسید. اینجا دیگر با یک خاطره از کتابخوانی یا یک توصیه برای افزایش سرانه مطالعه روبهرو نیستیم. با تصویری مواجهیم که بهسختی میتوان از کنار آن گذشت: کتابهایی که تا دیروز خوانده میشدند و دربارهشان گفتوگو میشد، حالا در غیاب صاحبشان باقی ماندهاند.
در چنین لحظهای، آدم ناخواسته به کتابهای نیمهخوانده فکر میکند؛ به صفحههایی که شاید قرار بوده دوباره به آنها بازگردد، به کتابهایی که در انتظار نوبت مطالعه بودهاند و به حاشیههایی که حالا میتوانند نشانی از ذهن و نگاه خوانندهشان باشند. نمیدانیم آخرین کتابی که پیش از شهادت در دست داشته کدام بوده یا کدام عنوان قرار بوده بعد از آن خوانده شود. اما همین ندانستن، تصویر را انسانیتر میکند. او نیز مانند هر کتابخوان دیگری، احتمالاً فهرستی از خواندهها و نخواندهها داشته است؛ کتابهایی که دوست داشته بخواند و جهانهایی که هنوز فرصت نکرده بود به آنها سر بزند. آدم با فکر کردن به این کتابهای نخوانده، به یاد میآورد که حتی زندگی کسانی که نامشان در تاریخ ثبت میشود نیز از لحظههای ساده و ناتمام ساخته شده است؛ از کارهایی که قرار بوده فردا انجام شوند و کتابهایی که قرار بوده روزی ورق بخورند.
شاید تلخترین بخش ماجرا همین باشد: کتابها باقی میمانند، اما فرصت خواندنشان برای صاحبشان پایان مییابد. قفسهها همچنان پر هستند، کاغذها همچنان کلمه دارند و حاشیهها همچنان نشانههایی از یک ذهن جستوجوگر را حفظ میکنند؛ اما آن کسی که باید کتاب را بردارد، ورق بزند، مکث کند و با نویسنده وارد گفتوگو شود، دیگر حضور ندارد. جای خالی آدمها گاهی در سادهترین چیزها خودش را نشان میدهد؛ در صندلیای که خالی مانده، فنجانی که دیگر کسی سراغش نمیرود و کتابی که مدتهاست همانجا باز مانده است.

با این حال، کتابها فقط یادگار یک غیبت نیستند. آنها میتوانند راهی برای شناخت بهتر صاحبشان باشند. اگر میخواهیم درباره یک شخصیت تاریخی قضاوت کنیم، نباید فقط به مسئولیتها، مواضع و سخنرانیهایش نگاه کنیم. گاهی باید دید چه میخوانده، چه نویسندگانی برایش اهمیت داشتهاند، به کدام روایتها توجه کرده و در برابر چه اندیشههایی مکث کرده است. کتابهایی که یک انسان انتخاب میکند، بخشی از جهان درونی او را آشکار میکنند؛ جهانی که شاید در هیچ زندگینامه رسمی بهتمامی دیده نشود.
از این رو، یکی از بهترین راههای پاسداشت یاد یک کتابخوان، آن نیست که فقط درباره علاقهاش به کتاب حرف بزنیم؛ باید سراغ کتابهایی برویم که خوانده است، دربارهشان گفتوگو کنیم، آثار مورد توجهش را دوباره بخوانیم و اجازه بدهیم این کتابها از قفسههای شخصی و عمومی به زندگی دیگران راه پیدا کنند. اگر کتابخانهای چنین سرنوشتی پیدا کند که کتابهایش پس از صاحبشان نیز خوانده شوند، شاید بتوان گفت بخشی از آن زندگی همچنان ادامه دارد.
هفته کتاب امسال میتواند فرصتی برای همین بازگشت باشد؛ بازگشت به کتابهایی که شاید نامشان را شنیدهایم، اما هرگز سراغشان نرفتهایم؛ به رمانهایی که خواندنشان را به فردا موکول کردهایم و به تاریخ و ادبیاتی که گمان میکنیم همیشه برای شناختنشان وقت خواهیم داشت. شاید بد نباشد در این هفته، به جای آنکه فقط درباره اهمیت مطالعه حرف بزنیم، یک کتاب برداریم و واقعاً بخوانیم. نه برای شرکت در مسابقهای، نه برای ثبت تصویری از خودمان با کتابی در دست و نه حتی برای آنکه به دیگران ثابت کنیم اهل مطالعهایم؛ فقط برای اینکه چند ساعت از جهان روزمره فاصله بگیریم و به جهان دیگری قدم بگذاریم.
در روزگاری که فرصتها بهسرعت میگذرند و حجم خبرها و تصویرها مجال مکث را از ما میگیرد، کتاب همچنان یکی از معدود جاهایی است که میتوان در آن ایستاد. میتوان جملهای را دوباره خواند، صفحهای را به عقب برگشت و برای فهمیدن یک مفهوم وقت گذاشت. شاید همین مکث کردن، یکی از مهمترین چیزهایی باشد که مطالعه به انسان میآموزد.
امسال، وقتی نام هفته کتاب را میشنویم، تصویر کتابخانه مردی که در میان کتابهایش به شهادت رسید، پیش چشممان قرار میگیرد. کتابهایی که دیگر صاحبشان را صدا نمیزنند، اما هنوز میتوانند خوانندهای تازه پیدا کنند. مردی که دیگر نیست تا صفحهای را ورق بزند یا در حاشیه کتابی یادداشت بگذارد، اما رد نگاه و اندیشهاش در میان آن صفحهها باقی مانده است. شاید اگر کسی روزی یکی از آن کتابها را باز کند و چشمش به یادداشتی از او بیفتد، برای لحظهای احساس کند صاحب کتاب هنوز در همان حوالی است؛ هنوز چیزی برای گفتن دارد.
او از میان کتابهایش رفت؛ کتابها ماندند. قفسهها هنوز پر از روایتاند و حاشیههای کتابها هنوز رد دست و اندیشه او را در خود دارند. حالا نوبت ماست که آنها را از قفسه بیرون بیاوریم، ورق بزنیم و بخوانیم. شاید بهترین ادای احترام به مردی که یک عمر با کتاب زندگی کرد، این باشد که ما هم کمی بیشتر با کتاب زندگی کنیم؛ تا چراغی که سالها در خلوت کتابخانهاش روشن بود، در خانهها و کتابخانههای بیشتری روشن بماند.

۱۶:۲۵ - ۱۴۰۵/۰۸/۲۷


نظر شما